Listopadowe popołudnie, mżawka i 4 stopnie na plusie. Szlak okazał się dłuższy, niż zakładałeś, a Twój kolega od pół godziny idzie coraz wolniej, potyka się o korzenie i odpowiada półsłówkami. Mówi, że nic mu nie jest, tylko trochę zmarzł. Może to zwykłe zmęczenie. A może pierwszy etap hipotermii, który najłatwiej przegapić właśnie dlatego, że nie wygląda groźnie.
Do wychłodzenia nie potrzeba siarczystego mrozu. Wystarczy wiatr, mokre ubranie, zimna ziemia pod plecami i kilka godzin, w których coś poszło nie tak. Poniżej znajdziesz objawy i stopnie hipotermii, pierwszą pomoc krok po kroku w warunkach, w których karetka nie podjedzie pod samo drzewo, rzeczy, których robić nie wolno, sposoby na przetrwanie zimnej nocy w lesie, odmrożenia i kilka mitów. Każde zalecenie pierwszej pomocy opieram na aktualnych wytycznych ratowników, a źródła znajdziesz na samym dole.
Czym jest hipotermia i od ilu stopni się zaczyna?
Hipotermia to spadek temperatury głębokiej ciała, czyli tej we wnętrzu, przy sercu i mózgu, poniżej 35 °C.1 Nie chodzi o zimne dłonie czy czerwony nos, tylko o to, że organizm przestaje nadążać z wytwarzaniem ciepła i zaczynają wychładzać się narządy. Hipotermia z zimna często dotyka ludzi aktywnych na świeżym powietrzu i tych, którzy zgubili się w terenie. Czyli nas wszystkich, kiedy wycieczka nie pójdzie zgodnie z planem.
Temperatury głębokiej w terenie praktycznie nie da się wiarygodnie zmierzyć, dlatego ratownicy oceniają wychłodzenie po zachowaniu i przytomności, a nie po termometrze. Jest też prosta zasada na wątpliwości. Ktoś, kto się trzęsie, ale normalnie rozmawia, sam się przebierze i zje batona, jest po prostu zmarznięty. Ktoś, kto się trzęsie, słabnie i ma kłopot z zadbaniem o siebie, prawdopodobnie ma już hipotermię. A jeśli nie masz pewności, traktuj go jak wychłodzonego.2
Objawy hipotermii, czyli od dreszczy do utraty przytomności
Pierwsze objawy są mało spektakularne. Pojawiają się dreszcze, skóra robi się blada, zimna i sucha, usta sinieją, mowa staje się niewyraźna, oddech zwalnia, a człowiek jest zmęczony i lekko otępiały.3 Bardzo łatwo wziąć to za zmęczenie po długim dniu, zwłaszcza że wychłodzony mózg sam gorzej ocenia sytuację.
I właśnie mózg jest tu najbardziej podstępny. Już przy temperaturze głębokiej około 33-34 °C zaczyna zwalniać, co widać jako drażliwość, splątanie, apatię i coraz gorsze decyzje, a w końcu senność.2 Dlatego osoba, która godzinę temu żartowała, a teraz uparcie twierdzi, że „zaraz będzie dobrze”, i chce na chwilę usiąść w śniegu, moim zdaniem wymaga Twojej uwagi bardziej niż ta, która głośno narzeka na zimno.
Stopnie hipotermii
Ratownicy używają dziś skali opartej na przytomności, bo tę da się ocenić bez termometru.1 Temperatury w ostatniej kolumnie traktuj wyłącznie jako orientację, w lesie ich nie zmierzysz.2
| Stopień | Co widzisz | Temperatura głęboka (orientacyjnie) |
|---|---|---|
| I, łagodna | przytomny, zwykle silne dreszcze, niezgrabny, mówi niewyraźnie | 35-32 °C |
| II, umiarkowana | zaburzona świadomość, senny i splątany, dreszcze słabną albo znikają | 32-28 °C |
| III, ciężka | nieprzytomny, ale oddycha i ma tętno, często bardzo słabe | 28-24 °C |
| IV | brak oznak życia, czyli śmierć pozorna | poniżej 24 °C |
Dreszcze nie wyznaczają stopnia, ale są dobrą wskazówką. Jeśli ktoś mocno się trzęsie, temperatura jego wnętrza jest zwykle wyższa niż 30 °C, bo mniej więcej przy 30 °C dreszcze ustają.12 Gdy dreszcze mijają, a człowiek nadal jest zimny i coraz bardziej otępiały, to nie jest poprawa, tylko zły znak.
Dlaczego marzniesz, czyli ziemia, wiatr, pot i woda
Ciało traci ciepło kilkoma drogami naraz, a w terenie każda z nich ma swoją twarz. Znając je, wiesz, przed czym chronić siebie i kogoś, kto już zmarzł.
Ziemia, wiatr i bezchmurne niebo
Najbardziej niedocenianą drogą jest ziemia. Gdy siedzisz albo leżysz na zimnym podłożu, ciepło ucieka z Ciebie przez bezpośredni kontakt, i to w dużych ilościach.2 Dlatego na postoju lepiej usiąść na plecaku albo kawałku karimaty niż na pniu czy kamieniu, a ktoś, kto upadł i leży na śniegu, wychładza się szybciej, niż się wydaje.
Drugi złodziej to wiatr. Zdmuchuje cienką warstwę ogrzanego powietrza przy skórze, więc przy tej samej temperaturze tracisz ciepło szybciej. Wiatr nie schłodzi jednak skóry poniżej temperatury powietrza, tylko przyspieszy jej wychładzanie.
Nocą dochodzi jeszcze promieniowanie. Twoje ciało, śpiwór i ziemia pod Tobą przez cały czas oddają ciepło w postaci niewidzialnego promieniowania podczerwonego. W dzień nadrabia to słońce, nocą nie nadrabia nic, więc pod bezchmurnym niebem odsłonięta skóra traci więcej ciepła niż w dzień, nawet gdy powietrze wcale nie jest bardzo zimne.4
Mało kto wie, że liczy się tu nie tylko temperatura powietrza, ale też to, co wisi nad Tobą. Chmury, zwłaszcza niskie, same promieniują ciepło, także w dół, z powrotem w stronę ziemi. Działają trochę jak grzejnik zawieszony nad lasem. Bezchmurne niebo odsyła dużo mniej, więc ciepło ucieka w górę i niewiele wraca. Dlatego przy tej samej temperaturze powietrza gwiaździsta noc wychładza mocniej niż pochmurna, a najzimniejsze bywają noce bezwietrzne, suche i bezchmurne.5
Różnica wcale nie jest mała. W przykładowym obliczeniu dla powietrza o temperaturze 10 °C i wilgotności 25 % ziemia pod bezchmurnym niebem traci w ten sposób netto około 99 W z każdego metra kwadratowego. Pod niskimi, zwartymi chmurami ta sama ziemia traci tylko około 15 W, czyli mniej więcej sześć i pół raza mniej.6 Sama ziemia oddaje w obu przypadkach tyle samo, a całą różnicę robi to, ile ciepła odeśle jej z powrotem niebo.

Ten efekt widać gołym okiem po przymrozkach. Meteorolodzy mają nawet osobną nazwę na sytuację, w której tuż nad ziemią jest mróz, a dwa metry wyżej temperatura nadal jest na plusie: przymrozek przygruntowy.7 Ziemia i trawa wypromieniowały ciepło w niebo i wychłodziły się bardziej niż powietrze nad nimi. Z tego samego powodu rano rosa albo szron osiada na tym, co całą noc miało nad sobą otwarte niebo: na trawie, na dachu samochodu, na wierzchu śpiwora.

Temperatura odczuwalna: wiatr i mróz
Prognoza podaje temperaturę powietrza, ale skóra czuje to, co robi wiatr. Ten kalkulator liczy temperaturę odczuwalną wzorem kanadyjskiej służby meteorologicznej i podaje, jak szybko przy takim zimnie grozi odmrożenie odsłoniętej skóry. To ostrzeżenie, nie diagnoza: objawy i pierwszą pomoc opisuję niżej, w sekcji o odmrożeniach.
Kalkulator temperatury odczuwalnej i czasu do odmrożenia
Kalkulator działa tylko z włączonym JavaScriptem. Poniżej jest tabela, z której korzysta, a temperaturę odczuwalną policzysz też sam wzorem W = 13,12 + 0,6215 × T - 11,37 × V^0,16 + 0,3965 × T × V^0,16, gdzie T to temperatura powietrza w °C, V to wiatr w km/h, a W to wynik.
Jak to policzono
Wiatr nie schłodzi skóry poniżej temperatury powietrza, tylko przyspiesza jej wychładzanie. Wskaźnik wiatrowy podaje się bez znaku stopnia, bo opisuje odczucie zimna na twarzy, a nie prawdziwą temperaturę.
| Wskaźnik | Ryzyko | Odsłonięta skóra zamarznie w |
|---|---|---|
| 0 do -9 | niskie Twój wynik | nie podano |
| -10 do -27 | umiarkowane Twój wynik | nie podano |
| -28 do -39 | wysokie Twój wynik | 10 do 30 minut |
| -40 do -47 | bardzo wysokie Twój wynik | 5 do 10 minut |
| -48 do -54 | poważne Twój wynik | 2 do 5 minut |
| -55 i zimniej | ekstremalne Twój wynik | mniej niż 2 minuty |
To przybliżenie dla odsłoniętej, suchej skóry: mokra skóra wychładza się szybciej, a wzór sprawdzano na dorosłych. Gdy czujesz drętwienie albo bielenie skóry lub masz dreszcze, zajrzyj w tym wpisie do sekcji o hipotermii i o odmrożeniach.
Źródła: wzór Environment Canada, pasma ryzyka Environment Canada i zakres wzoru według NWS. Wzór obowiązuje dla powietrza do 10 °C i wiatru od 5 km/h.
Pot i mokre ubranie
Trzecia droga to woda, a najczęściej Twój własny pot. Mokre ubranie traci dużą część izolacji. Wojskowy mundur po zamoczeniu izoluje o połowę słabiej albo jeszcze gorzej, a pot, który nie zdążył odparować, też obniża izolację ubrania.4 Do tego samo parowanie wilgoci z ubrania i skóry zabiera ciepło.2
Dlatego zimą tak ważne jest, żeby się nie przepocić. W tekście o tym, jak nie zamarznąć zimą na szlaku, pisałem, że zdarzało mi się chodzić w rozpiętym do samego podkoszulka ubraniu przy kilkunastu stopniach mrozu. Chodzi o to, żeby wypuścić nadmiar parującego potu, zanim przemoczy bieliznę. Moim zdaniem lepiej przez chwilę lekko marznąć w marszu niż potem trząść się na postoju w mokrej koszulce.
Woda wychładza najszybciej
Najgroźniejsze jest wpadnięcie do wody, bo w wodzie ciało traci ciepło około 25 razy szybciej niż w powietrzu o tej samej temperaturze. Rachunek jest bezlitosny. W powietrzu o temperaturze 10 °C możesz przesiedzieć 3-4 godziny, a temperatura wnętrza ciała nawet nie drgnie. W wodzie o tych samych 10 °C hipotermia może przyjść już po 1-2 godzinach.4 Przeprawa przez potok po kostki to jeszcze nie dramat, ale wpadnięcie do wody po pas w listopadowy wieczór to sygnał, że trzeba się natychmiast przebrać albo schronić.
Hipotermia: pierwsza pomoc krok po kroku
Kolejność ma znaczenie. Najpierw zatrzymujesz dalszą utratę ciepła, potem przekazujesz poszkodowanego ratownikom, a ogrzewanie przychodzi na końcu.1 Wszystko robisz spokojnie i delikatnie, bez szarpania i pośpiechu. Kroki poniżej możesz robić równolegle, jeśli jest Was więcej.
1. Wezwij pomoc
Przy podejrzeniu hipotermii wzywaj pomoc, a przy jakichkolwiek zaburzeniach świadomości nie zastanawiaj się ani chwili. Nie zostawiaj wychłodzonego samego, jeśli nie musisz, i rozmawiaj z nim, żeby nie zasnął.3 Numer alarmowy to 112, a w górach możesz dzwonić bezpośrednio do ratowników górskich pod 985 albo 601 100 300.8
2. Osłoń od wiatru i odizoluj od ziemi
Przenieś poszkodowanego w miejsce osłonięte od wiatru albo zasłoń go od wiatru tym, co masz pod ręką, na przykład plecakami czy plandeką.9 Kogoś sennego albo splątanego nie prowadź pod ramię, tylko przenieś na leżąco albo osłoń na miejscu (dlaczego, wyjaśniam niżej, przy afterdrop). Pod spód połóż wszystko, co odetnie go od zimnej ziemi. Najlepiej karimatę, a w ostateczności plecak, kurtki, gałęzie albo liście.4 Najmocniej wychładzają się plecy i pośladki, więc tam izolacja jest najważniejsza.10
3. Mokre ubranie zdjąć czy zostawić?
Mokre ubranie zdejmij, gdy poszkodowany jest już osłonięty od wiatru i masz czym go okryć, i od razu zastąp je suchym.9 Najlepiej rozetnij je nożem albo nożyczkami, zamiast ściągać przez głowę i wyginać mu ręce. Jeśli nie masz suchej zmiany albo nie da się go osłonić przed wiatrem, zostaw mokre rzeczy na nim i owiń go warstwą nieprzemakalną, na przykład folią albo workiem na śmieci. Ograniczysz w ten sposób parowanie, a izolacja, którą nałożysz na wierzch, nie przemoknie od środka.2
4. Owiń go jak w kokon
Śpiwór działa wtedy, gdy człowiek jest w środku, a zamek zapięty do końca. Przykrycie śpiworem jak kocem daje dużo mniej. Na śpiwór albo koce idzie warstwa paroszczelna, czyli folia NRC, plandeka albo duży worek na śmieci z wyciętym otworem na twarz. Głowę i szyję przykryj czapką, kapturem albo choćby kurtką, bo twarz i tak zostaje odsłonięta do oddychania.2
Folia NRC Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie mieści się w kieszeni kurtki, dlatego moim zdaniem zimą powinna leżeć w każdym plecaku. Na wierzchu śpiwora chroni go przed wiatrem i wilgocią, a pod spodem przed mokrym ubraniem poszkodowanego.

5. Ciepły, słodki napój i jedzenie
Dreszcze to dobry znak. Silne dreszcze potrafią zwiększyć produkcję ciepła 5-6 razy i podnieść temperaturę wnętrza ciała o 3-4 °C na godzinę, pod warunkiem że człowiek jest dobrze okryty, a organizm ma z czego to ciepło wytwarzać.2 Dlatego przytomnemu, który sam połyka, daj ciepły (nie gorący) słodki napój i coś do jedzenia, najlepiej z dużą ilością węglowodanów. Komuś sennemu, splątanemu albo nieprzytomnemu niczego nie wlewaj do ust.3
Świetnie sprawdzi się herbata z dużą ilością cukru albo miodu.10 Ja na zimowe wyjścia często zabieram termos z Yerba Mate, ale do ratowania wychłodzonego lepsza jest właśnie mocno osłodzona herbata. Baton czy garść cukierków w kieszeni kurtki to też dobry pomysł, bo są pod ręką od razu.
6. Ciepło z zewnątrz tylko na tułów
Gdy poszkodowany jest już owinięty, możesz pomóc mu ciepłem z zewnątrz. Termofor, butelkę z ciepłą wodą albo duży ogrzewacz chemiczny przyłóż do pach, klatki piersiowej i pleców, w tej kolejności, zawsze przez cienką warstwę materiału, a nigdy bezpośrednio na skórę. Wychłodzona skóra łatwo się parzy, zdarzały się oparzenia nawet od termoforu z letnią wodą przyłożonego wprost do ciała. Dlatego co 20-30 minut zajrzyj pod materiał i sprawdź, czy skóra nie jest mocno zaczerwieniona, a jeśli jest, odsuń źródło ciepła z tego miejsca. Najbardziej uważaj na plecy, bo leżący przyciska je ciężarem ciała, a oparzenie trudno tam zauważyć. Małe ogrzewacze do rąk to za mało, żeby ogrzać człowieka.2
Dłoni i stóp nie ogrzewaj w pierwszej kolejności i niczego nie nacieraj, o czym więcej niżej. Ogrzewanie ciałem drugiej osoby w jednym śpiworze nie przyspiesza ogrzewania bardziej niż same dreszcze, ale przy łagodnej hipotermii poprawia komfort, więc możesz z niego skorzystać, jeśli nie opóźnia to zejścia ani ewakuacji.2 A gdy ratownicy są blisko, ważniejsze od szybkiego ogrzewania jest szczelne okrycie i ochrona przed dalszą utratą ciepła do ich przyjazdu.1
7. Gdy jest nieprzytomny
Nieprzytomnego, który oddycha, ułóż w pozycji bocznej, ale obracaj go powoli, bez gwałtownych ruchów.10 Oddechu i tętna szukaj spokojnie przez pełną minutę, bo przy głębokim wychłodzeniu bywają bardzo słabe i wolne. Jeśli przez tę minutę ich nie stwierdzisz, zacznij resuscytację i dzwoń na 112, o ile jeszcze tego nie zrobiłeś. Nie poddawaj się za wcześnie, bo najniższa temperatura ciała, przy której udało się przywrócić krążenie, to 11,8 °C.1
8. Po ogrzaniu nie od razu w drogę
Jeśli zmarznięty kolega rozgrzał się w śpiworze, zjadł i znowu jest sobą, nie zrywajcie się od razu do marszu. Daj mu około pół godziny w cieple, z jedzeniem i piciem, i obserwuj, jak się czuje, zanim ruszycie dalej. Potem niech najpierw spokojnie wstanie, a marsz zacznijcie wolno i przyspieszajcie stopniowo.2 Jeśli po tym czasie nie widzisz poprawy, moim zdaniem nie ma na co czekać i trzeba wzywać pomoc.
Czego nie robić, czyli czym jest afterdrop
Przy wychłodzeniu łatwo zaszkodzić w dobrej wierze. Tych rzeczy nie rób:
- nie wkładaj wychłodzonego do gorącej wanny ani pod prysznic, nawet jeśli hipotermia wygląda na łagodną;23
- nie nacieraj i nie masuj mu rąk, nóg ani stóp;3
- nie stawiaj ciężej wychłodzonego na nogi, nie prowadź go pod ramię i nie ruszaj jego kończynami;
- nie przykładaj termoforu, ognia ani kaloryfera prosto do dłoni i stóp.
Większość tych zakazów ma wspólny powód, który ratownicy nazywają afterdrop. W rękach i nogach wychłodzonego zalega zimna krew. Ruch, pionizacja, masaż albo gorąca woda nagle otwierają do niej drogę i zimna krew wraca do serca, które przy głębokim wychłodzeniu jest wyjątkowo wrażliwe. U wychłodzonych opisywano dalszy spadek temperatury wnętrza ciała nawet o 5-6 °C, a serce może wtedy wpaść w groźne zaburzenia rytmu.2
Ciężko wychłodzonego trzymaj poziomo i obchodź się z nim jak z surowym jajkiem. Kogoś, kto tylko marznie, normalnie rozmawia i sam się przebiera, możesz zachęcić do ruchu. Z hipotermią umiarkowaną albo ciężką nikt nie powinien iść o własnych siłach.
Jak przetrwać zimną noc w lesie?
Najlepsza pierwsza pomoc to taka, której nie trzeba udzielać. Jeśli nocujesz w lesie późną jesienią albo zimą, większość roboty zrobi za Ciebie dobre posłanie i kilka nawyków. Więcej o przygotowaniu do pierwszego noclegu przeczytasz w tekście o tym, jak spędzić noc w lesie. Podczas mojej pierwszej nocy w lesie nie zmrużyłem oka, ale akurat nie z zimna, tylko przez ujadającego gdzieś w oddali psa i inne leśne odgłosy 😉

Najpierw to, co pod Tobą
Przy spaniu na ziemi duża część ciepła ucieka w dół, do podłoża.2 Śpiwór zgnieciony ciężarem ciała od spodu prawie nie izoluje, więc o tym, czy noc będzie znośna, decyduje głównie karimata. Bez sprzętu ratują Cię gałęzie i liście.4 Ich warstwa pod Tobą zgniecie się przez noc, więc moim zdaniem nie warto oszczędzać na materiale.
Karimaty opisuje się dziś współczynnikiem R. Im wyższy, tym lepiej izoluje, a wartości dwóch karimat położonych jedna na drugiej się sumują. Zwykle przyjmuje się, że R 1-2 wystarcza latem, a 2-4 na trzy sezony. Od około 4 zaczyna się zakres całoroczny, z zimą włącznie, a powyżej 6 to karimaty na siarczyste mrozy. Przykładowo dmuchany materac o R 4,2 położony na piankowej karimacie o R 2,0 daje razem 6,2, czyli już zakres na siarczyste mrozy.11
Zimą dobrze sprawdzają się dwie warstwy: na dole karimata z pianki Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie, na niej materac dmuchany. Pianki nie trzeba pompować, więc nawet gdy materac zawiedzie, nie zostaniesz na gołej ziemi.
Zasłoń się od nieba i omijaj dna dolin
W bezchmurną, bezwietrzną noc dwie proste rzeczy robią różnicę. Pierwsza to coś nad głową. Tarp, gęsta korona świerka, a nawet daszek z gałęzi zasłania Cię od zimnego nieba i sam odsyła Ci trochę ciepła, podobnie jak chmury. Dlatego pod gęstym drzewem rano zwykle jest mniej szronu niż na otwartej polanie. Jeśli masz tarp, rozbij go także wtedy, gdy deszczu nie ma w prognozie.
Druga to wybór miejsca. Powietrze wychłodzone przy ziemi jest cięższe, spływa w dół zboczy i zbiera się na dnie dolin i w zagłębieniach terenu.12 Takie miejsca nazywa się mrozowiskami albo zastoiskami mrozowymi. Polana w niecce, łąka nad potokiem w dnie doliny czy dołek między pagórkami potrafią być w bezchmurną noc zimniejsze niż miejsce trochę wyżej na stoku. Lepiej podejść kilka minut pod górę, niż całą noc leżeć w jeziorze zimnego powietrza.

Suche ubranie tylko do spania
Do śpiwora nie wchodź w przepoconej bieliźnie, bo wilgotne ubranie wyraźnie traci izolację.4 Zapasowa koszulka i skarpety, które zakładasz tylko do spania, ważą niewiele, a dają dużo. Śpiwór zapnij do końca i naciągnij kaptur. Głowa nie traci więcej ciepła niż inne części ciała, ale w śpiworze to zwykle jedyna odsłonięta część, więc czapka na noc ma sens. Na szlaku przy mocnym wietrze zakładam czapkę pod kaptur i taki podwójny system wielokrotnie się u mnie sprawdził.
Zjedz coś przed snem
Zimą organizm potrzebuje zwykle o 10-40% więcej kalorii niż na co dzień, a żołnierzy uczy się podjadać także tuż przed snem.4 Jeśli normalnie jesz około 2500 kcal dziennie, to w zimowym terenie możesz potrzebować od 2750 do 3500 kcal. Dreszcze w nocy też potrzebują paliwa, a pusty żołądek go nie dostarczy.2 Moim zdaniem ciepły posiłek przed snem i termos Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie z gorącym, słodkim napojem na noc to najprostszy sposób, żeby nie budzić się co godzinę z zimna.
Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcieButelka z ciepłą wodą w śpiworze
Przed snem możesz wsunąć do śpiwora szczelnie zakręconą butelkę z ciepłą wodą, owiniętą skarpetą albo koszulką. To sposób na ciepłe posłanie dla kogoś zdrowego. Jeśli jednak ktoś w nocy zaczyna się trząść i otępiać, ta sama butelka nie ląduje przy jego stopach, tylko pod pachą albo na klatce piersiowej, przez materiał, dokładnie tak jak w kroku 6 pierwszej pomocy.2
Odmrożenia, czyli objawy i pierwsza pomoc
Jak rozpoznać odmrożenie?
Odmrożenia zdarzają się przy temperaturze 0 °C i niższej, najczęściej na palcach rąk i stóp, nosie i uszach. Zaczyna się od zimnej, zdrętwiałej skóry, czerwonej albo bladej. Gdy odmrożenie się pogłębia, skóra robi się twarda, biała, sina albo w plamy, puchnie i traci czucie, a potem mogą pojawić się pęcherze z przejrzystym płynem albo z krwią. W takiej sytuacji, a także zawsze, gdy obok odmrożeń widzisz objawy hipotermii, wzywaj pomoc.13
Najłagodniejsza forma, którą Anglicy nazywają frostnip, to jeszcze nie odmrożenie, tylko szron na skórze policzków, uszu albo nosa. Mija szybko po ogrzaniu i nie zostawia trwałych śladów. Pamiętaj, że drętwienie to ostrzeżenie, a utrata czucia wcale nie oznacza, że jest lepiej.14
Jak ogrzać odmrożone palce?
Zdejmij pierścionki i inne ciasne rzeczy, zanim palce spuchną. Zdrętwiałe i blade palce, które jeszcze nie zamarzły na twardo, ogrzewaj od razu ciepłem ciała, czyli dłonie wkładasz pod własne pachy, a stopy możesz oprzeć o brzuch drugiej osoby. Jeśli skóra jest już twarda i zamarznięta, obowiązuje zasada opisana niżej. Nie rozcieraj go i nie nacieraj śniegiem, choć ten sposób wciąż pokutuje w wielu głowach. Nie grzej go też przy ognisku, kuchence czy na rozgrzanych kamieniach.14
Kiedy odmrażać w ciepłej wodzie?
Najważniejsza zasada brzmi tak. Jeśli istnieje ryzyko, że ogrzana część zamarznie ponownie, nie odmrażaj jej, tylko poczekaj z tym, aż dotrzesz w bezpieczne miejsce, bo ponowne zamarznięcie robi więcej szkód niż samo odmrożenie. Jednocześnie nie trzymaj jej celowo zamarzniętej, jeśli rozmarza sama. Gdy pomoc jest dalej niż 2 godziny, a palce na pewno już nie zamarzną, zanurz je w wodzie o temperaturze 37-39 °C. Jeśli jednak poszkodowany jest senny albo splątany, najpierw zajmij się hipotermią, a z kąpielą palców poczekaj, aż się ogrzeje. Temperaturę sprawdź termometrem, a jeśli go nie masz, trzymaj w wodzie własną, zdrową dłoń przez co najmniej 30 sekund. Woda ma być wyraźnie ciepła, ale nie może parzyć. Ogrzewanie trwa zwykle około 30 minut, aż skóra zmięknie. Potem osusz ją na powietrzu bez wycierania i nie przebijaj pęcherzy. Na świeżo odmrożonej stopie poszkodowany nie powinien już chodzić (chyba że odmrożone były tylko końce palców), więc stopy odmrażaj w wodzie dopiero tam, gdzie zaczekacie na ratowników.14
Na ból możesz podać paracetamol albo ibuprofen, ale dziecku poniżej 16 lat nie dawaj aspiryny.13

Mity o zimnie, w które wciąż wierzymy
„Przez głowę ucieka połowa ciepła”
Ten mit wziął się z wojskowego badania, w którym ludzie siedzieli na mrozie w kombinezonach arktycznych, ale bez czapek. Nic dziwnego, że ciepło uciekało głównie przez jedyną odsłoniętą część ciała. Gdyby to samo badanie zrobić na ludziach w samych kąpielówkach, przez głowę uciekłoby nie więcej niż 10% ciepła, bo każda odsłonięta część ciała wychładza organizm proporcjonalnie do swojej powierzchni.15 W badaniu z zanurzaniem w zimnej wodzie głowa, która stanowi około 7% powierzchni ciała, zwiększyła całkowitą utratę ciepła tylko o 10%. Ciekawe jest to, że tempo wychładzania wnętrza ciała wzrosło przy tym średnio aż o 42%.16
Czapkę więc zakładaj, ale nie dlatego, że głowa jest magicznym kominem. Odkryta głowa to po prostu odkryta część ciała, a zimą zwykle jedyna.
„Kieliszek wódki rozgrzeje”
Alkohol rozszerza naczynia krwionośne w skórze, więc daje chwilowe uczucie ciepła, ale kosztem szybszej utraty ciepła z wnętrza ciała. Do tego tłumi dreszcze i odczuwanie zimna, czyli wyłącza dwa najważniejsze alarmy, jakie masz.4 Wychłodzonemu alkoholu nie podawaj w żadnej postaci.3 Na zimowy wypad zabierz termos zamiast piersiówki.
„Folia NRC grzeje”
Koc ani folia nie wytwarzają ciepła, tylko zatrzymują jego ucieczkę. Wychłodzony ogrzeje się pod nimi wtedy, gdy sam wytwarza ciepło dreszczami albo dostaje je z zewnątrz, na przykład z termoforu.9 Moim zdaniem folia NRC najlepiej sprawdza się jako warstwa przeciwwiatrowa i paroszczelna na śpiworze, kurtkach albo kocu, czyli tam, gdzie umieszczają ją ratownicy.2 Owinięcie samą folią człowieka w mokrym ubraniu, leżącego na gołej ziemi, to za mało.
Na koniec
Kończąc, jeśli miałbym wszystko zamknąć w jednym zdaniu, to powiedziałbym tak: najpierw zatrzymaj ucieczkę ciepła, dopiero potem ogrzewaj. Osłona od wiatru, coś pod plecy, suche ubranie, zapięty śpiwór, folia na wierzch, słodka herbata dla przytomnego i ciepło przy tułowiu, a nie przy dłoniach. I wszystko spokojnie, bez szarpania.
Nie pisałem tego tekstu, żeby Cię straszyć. Zimowy las i góry są piękne, a hipotermii da się w ogromnej większości przypadków uniknąć suchą bielizną, dobrą karimatą i odrobiną rozsądku. Warto jednak wiedzieć, co robić, zanim będzie trzeba, bo przy wychłodzonym koledze na szlaku nie będzie czasu na czytanie poradników.
A Tobie zdarzyło się kiedyś mocno zmarznąć w terenie albo pomagać komuś, kto zmarzł? Co wtedy pomogło? Daj mi znać w komentarzu, czytam wszystkie. Do zobaczenia na szlaku!
Źródła
- European Resuscitation Council, „European Resuscitation Council Guidelines 2025: Special Circumstances in Resuscitation”, Resuscitation 215 (2025) 110753: sofia.medicalistes.fr (PDF)
- Wilderness Medical Society, „Clinical Practice Guidelines for the Out-of-Hospital Evaluation and Treatment of Accidental Hypothermia: 2019 Update”, Wilderness & Environmental Medicine 30 (2019): sonar.rero.ch (PDF)
- NHS, „Hypothermia”: nhs.uk/conditions/hypothermia
- US Army, „TB MED 508: Prevention and Management of Cold-Weather Injuries”, 2005: usariem.health.mil (PDF)
- National Weather Service (Houston/Galveston), „Atmospheric Controllers Of Local Nighttime Temperature”: weather.gov (materiał szkoleniowy)
- M. Luciuk, „Night Radiative Cooling: The effect of clouds and relative humidity”: asterism.org (PDF)
- IMGW-PIB, serwis agrometeorologiczny, „Przymrozki”: agrometeo.imgw.pl/przymrozki
- GOPR, „Co warto zabrać w góry?”: gopr.pl/poradnik/co-warto-zabrac-w-gory
- European Resuscitation Council, „European Resuscitation Council Guidelines 2025: First Aid”, Resuscitation 215 (2025) 110752: sofia.medicalistes.fr (PDF)
- Serwis Zdrowie PAP, T. Sanak, „Hipotermia: jak skutecznie pomóc”: zdrowie.pap.pl/pierwsza-pomoc/hipotermia-kiedy-bezpieczna-pozycja-boczna-nie-jest-bezpieczna
- Therm-a-Rest, „The Ultimate Guide to Therm-a-Rest Sleeping Pads”: cascadedesigns.com/blogs/thermarest-gear/ultimate-guide-sleeping-pads
- Met Office, „Why frost can still occur in late Spring”: metoffice.gov.uk/blog/2026/why-frost-can-still-occur-in-late-spring
- NHS, „Frostbite”: nhs.uk/conditions/frostbite
- Wilderness Medical Society, „Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Frostbite: 2019 Update”, Wilderness & Environmental Medicine 30 (2019): static1.squarespace.com (PDF)
- Indiana University School of Medicine, „Medical myths for the holiday season: true, false or unproven?” (o artykule R. Vreeman i A. Carrolla w BMJ 2008;337:a2769): medicine.iu.edu/news/2008/12/medical-myths-for-the-holiday-season-true-false-or-unproven
- T. Pretorius i in., „Thermal effects of whole head submersion in cold water on nonshivering humans”, Journal of Applied Physiology 101 (2006): europepmc.org/article/MED/16614357




Dodaj komentarz