Jaka kuchenka turystyczna do plecaka ewakuacyjnego?

Jeśli pakowałeś już plecak ewakuacyjny według mojej listy, to pewnie w którymś momencie zatrzymałeś się na punkcie „minipalnik gazowy na wymienne kartusze”. Wchodzisz do sklepu turystycznego, a tam palniki na gaz, kuchenki na benzynę, na spirytus, na tabletki, na patyki i całe zestawy z garnkiem w komplecie. Która kuchenka turystyczna będzie najlepsza? I czy w ogóle jest Ci potrzebna?

W tekście o tym, jak przygotować plecak ewakuacyjny, napisałem: „Sam wybór odpowiedniego sprzętu w tej kategorii jest tematem ogromnie złożonym i postaram się go rozwinąć w przyszłości w osobnym artykule.” Trochę to trwało, ale obietnica to obietnica 😉

Niżej przechodzę po kolei przez wszystkie popularne rodzaje kuchenek, a na końcu piszę, co sam włożyłbym do plecaka ewakuacyjnego.

Po co Ci kuchenka, skoro jest ognisko?

Prawda jest taka, że przez 72 godziny przeżyjesz bez gotowania. Batony, konserwy, suszone owoce i bakalie zjesz prosto z opakowania. Ale kubek gorącej herbaty w zimną, mokrą noc robi więcej niż się na pierwszy rzut oka wydaje i nie chodzi tutaj o temperaturę, a bardziej o morale i samopoczucie, które jest bardzo ważne, a może nawet i najważniejsze podczas każdej kryzysowej sytuacji.

Jest jeszcze woda. Wodę z niepewnego źródła po przefiltrowaniu najlepiej jeszcze przegotować, a wodę ze strumienia czy z roztopionego śniegu musisz zagotować tak czy inaczej (jak długo, pisałem w tekście o pierwszej nocy w lesie). Bez ognia ani rusz.

Ognisko? Nie wszędzie i nie zawsze je rozpalisz. Bywa za mokro, brakuje suchego drewna, a czasem po prostu nie chcesz, żeby ktoś z daleka zobaczył Twój dym. Kuchenkę odpalasz w kilka chwil, w deszczu, na kamieniu albo na asfalcie.

Na co patrzeć przy wyborze kuchenki?

Przy każdej kuchence zadaj sobie te same pytania. Ile waży razem z paliwem na trzy dni? Jak szybko zagotuje litr wody? Czy zadziała przy kilku stopniach mrozu i na wietrze? Skąd weźmiesz paliwo, gdy sklepy będą zamknięte, a stacje bez prądu staną? I co się stanie, jeśli coś pójdzie nie tak?

Liczby, które podaję niżej, pochodzą głównie od producentów. Traktuj je jak najlepszy możliwy wynik, a nie obietnicę. W terenie wiatr, mróz i lodowata woda w garnku zrobią swoje.

Minipalnik gazowy na kartusz

Właśnie taki palnik polecałem w tekście o plecaku i nadal uważam, że na 72 godziny jest najrozsądniejszy. Nakręcasz go na kartusz, odkręcasz zawór, podpalasz i gotujesz. Nie ma czego rozlać ani pompować.

Na przykład MSR PocketRocket 2⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie waży 73 g, litr wody gotuje w 3,5 minuty, a z kartusza 227 g zagotuje około 16 litrów wody, pracując na pełnej mocy mniej więcej godzinę¹. Inny producent podaje dla kartusza 230 g półtorej godziny na pełnej mocy².

Kartusze bywają różne: gwintowane, przekłuwane, podłużne do kuchenek walizkowych. Zanim kupisz zapas, sprawdź, czy dany kartusz pasuje do Twojego palnika. W kryzysie nie będzie już gdzie go wymienić.

⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie

Gaz na mrozie

Tu zaczynają się schody. Gaz siedzi w kartuszu w postaci płynnej i żeby palnik działał, musi z niego odparowywać. Butan przestaje odparowywać przy około -1°C, izobutan przy -12°C, a propan dopiero przy -42°C, dlatego lepsze kartusze mają mieszankę izobutanu z propanem, na przykład w proporcji 80 do 20³. Do tego paliwo, które odparowuje, samo się schładza, więc w trakcie gotowania kartusz robi się coraz zimniejszy.

W typowym kartuszu butan to 70-80% mieszanki, a resztę stanowi propan⁴. Na mrozie propan wypala się pierwszy, więc pod koniec w kartuszu zostaje coraz więcej butanu, który już nie chce parować.

Jak to wygląda w praktyce? W jednym z testów na kartuszu 220 g, napełnionym do połowy tanią mieszanką butanową, niecałe pół litra wody zagotowało się w 3 minuty przy około +7°C⁵. Przy 0°C trwało to 4 minuty i 15 sekund, przy około -2°C 7,5 minuty, a przy około -4°C aż 14 minut. Przy +7°C kartusz w trakcie jednego gotowania schłodził się o około 4°C. Kilka stopni mrozu potrafi zamienić trzy minuty w kwadrans.

Jak pomóc kartuszowi na mrozie?

Kupuj kartusze z mieszanką izobutanu i propanu, a nie najtańszy butan. Trzymaj kartusz w kurtce, blisko ciała, a na noc schowaj go do śpiwora. W trakcie gotowania możesz go postawić w płytkiej misce z odrobiną wody, która utrzyma go powyżej zera⁴.

Tylko nie przesadź w drugą stronę. Nie grzej kartusza nad ogniem ani nad palnikiem. Jeśli jest tak ciepły, że nie da się go wygodnie trzymać w dłoni (powyżej około 40°C), natychmiast go schłódź⁶, bo przegrzany kartusz może wybuchnąć.

Wiatr i systemy zintegrowane

Drugi wróg małego palnika to wiatr, który zwiewa ciepło spod garnka. Najprościej zaradzić temu ustawiając palnik w miejscu osłoniętym od wiatru za jakąś naturalną czy wzniesioną ad hoc osłoną.

Na wiatr producenci wymyślili systemy zintegrowane, popularnie zwane kuchenkami typu Jetboil, czyli palnik schowany za osłoną i garnek, który się na nim zatrzaskuje. Na przykład MSR WindBurner⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie waży 433 g, litr wody gotuje w 4,5 minuty i z kartusza 227 g zagotuje 18 litrów⁷. Producent zapewnia też, że osłonięty palnik trzyma wydajność na wietrze i w zimnie.

Porównaj to z palnikiem ważącym 73 g i jego 16 litrami (choć w tych 433 g masz już garnek). W spokojny dzień płacisz wagą za niewielki zysk na paliwie. Przewaga takiego systemu zaczyna się na wietrze, przed którym otwarty palnik osłonisz najwyżej kamieniem.

Kuchenka wielopaliwowa, czyli benzyna w odwodzie

Kuchenka na paliwo płynne ma osobną butelkę z pompką, z której paliwo idzie przewodem do palnika. Ciśnienie w butelce robisz sam pompką, a przy prawdziwej zimie taka kuchenka sprawdza się lepiej niż kartusz⁴.

Na przykład MSR WhisperLite International⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie waży co najmniej 318 g (do tego dochodzi butelka z paliwem), litr wody gotuje w 3,5 minuty na oczyszczonej benzynie turystycznej i w 4,4 minuty na nafcie, a w razie potrzeby spali też zwykłą benzynę bezołowiową z dystrybutora⁸. Zwykła benzyna działa, ale zawarte w niej dodatki niszczą uszczelki pompki i zapychają przewód i dyszę, a nafta jest tania i łatwo dostępna, za to brudzi, śmierdzi i trudniej się rozpala⁹.

A skąd paliwo w kryzysie? Bez prądu nie zatankujesz nawet samochodu. Jeśli jednak trzymasz kanister w garażu albo w komórce, kuchenka wielopaliwowa skorzysta z tego samego zapasu.

Jest za to cięższa i bardziej skomplikowana, wymaga wprawy i czyszczenia dyszy. To kuchenka dla kogoś, kto lubi pogrzebać przy sprzęcie, a nie dla kogoś, kto chce po prostu zagotować wodę.

⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie

Kuchenka spirytusowa typu Trangia

Najprostsza ze wszystkich. Metalowy kubeczek, do którego wlewasz spirytus i podpalasz. Nie ma tu pompki, zaworu ani uszczelki, więc nie ma się co zepsuć.

Klasyczny palnik spirytusowy Trangia⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie waży 110 g i ma moc 1150 W. Litr wody zagotujesz na nim w około 10 minut, zależnie od pogody i jakości paliwa, a jedno napełnienie (około 100 ml, najwyżej do 2/3 pojemności) pali się mniej więcej 25 minut². Jak łatwo policzyć, z jednego napełnienia zagotujesz w dobrych warunkach około 2,5 litra wody. Najlżejsze kupne palniki spirytusowe ważą około 30 g, ale zwykle gotują co najmniej dwa razy wolniej niż gaz¹⁰.

Paliwem jest alkohol o mocy co najmniej 70%, najlepiej etanol, nawet 96-procentowy spirytus¹¹. Metanolu unikaj, bo wydziela trujące opary. W Polsce najprościej o denaturat, który kupisz tam, gdzie farby i rozcieńczalniki, a który składa się głównie z etanolu, choć skład zależy od producenta (u Orlenu to ponad 92%)¹². Wódka z barku się nie nada, za słaba 😉

⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie

Spirytus na mrozie

Na mrozie spirytus wyraźnie słabnie i zimą raczej się nie sprawdza¹⁰. Producent klasycznego palnika zaleca przystawkę zimową z podgrzewaczem już od około +5°C¹¹. Jeśli Twój plecak ma być gotowy także na styczeń, spirytus nie powinien być jedynym paliwem.

Niewidoczny płomień

Płomień spirytusu w dzień jest prawie niewidoczny, przez co łatwo się poparzyć¹⁰. Rozlany spirytus pali się dokładnie tak samo, więc możesz nie zauważyć, że ogień poszedł po stole albo po trawie. Nigdy nie dolewaj paliwa, dopóki palnik całkiem nie zgaśnie i nie ostygnie, i nigdy nie wlewaj do niego benzyny².

Tabletki paliwowe typu Esbit

Najlżejsza możliwa kuchenka to składany metalowy stojak i paczka tabletek paliwa stałego⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie. Tabletka 4 g pali się 5 minut, 14 g 12 minut, a 27 g 15 minut¹³. Pół litra wody zagotujesz na nich w 5-7 minut, zależnie od garnka i wiatru. Sześć tabletek po 14 g to 84 g i 72 minuty ognia.

Największa zaleta? Trzymane w suchym miejscu, tabletki wytrzymują wiele lat i nie mają terminu przydatności. Nie wyciekną, nie trzeba ich pompować, a gdy drewno jest wilgotne, tabletką podpalisz też rozpałkę.

Wady? Płomienia nie wyregulujesz, więc to raczej zapas na czarną godzinę i kubek wody niż kuchenka do gotowania obiadu.

⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie

Kuchenka na drewno

Paliwo do niej leży pod nogami: patyki, szyszki, kawałki kory. Najprostsza składana kuchenka na drewno to kilka stalowych ścianek, które składasz w niewielki komin i stawiasz na nich garnek. Na przykład Vargo Hexagon⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie waży około 210 g¹⁴.

Niektóre kuchenki na drewno mają wentylator zasilany z akumulatora, który dmucha w palenisko i poprawia spalanie. Taka kuchenka, na przykład BioLite CampStove 2+⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie, waży 935 g i według producenta gotuje litr wody w 4,5 minuty¹⁵. W jednym z testów innej kuchenki na drewno litr wody gotował się około 10 minut, a testujący podkreślają, że czas zależy od rodzaju drewna, wiatru i wilgotności¹⁶.

Paliwa nie musisz nosić ani kupować, ale musisz je ciągle dokładać, mokre drewno kopci i ledwo się pali, a garnek będzie czarny od sadzy. W mieście taka kuchenka traci sens, bo o suche patyki tam trudno.

Kuchenka na drewno to w praktyce małe ognisko na nóżkach. Jeśli lubisz majsterkować, na podobnej zasadzie działa piec rakietowy, który zbudujesz sam, choć do plecaka raczej go nie zapakujesz.

Ognisko, czyli punkt odniesienia

Ognisko „nic nie waży”, a paliwo do niego leży w lesie za darmo. Wymaga za to umiejętności, czasu i suchego drewna.

Do gotowania nie każde ognisko się nadaje. Na tipi garnka pewnie nie postawisz, za to szwedzki ogień ma płaski wierzch, na którym możesz stawiać garnki. A bywa, że garnek w ogóle nie jest potrzebny. Czasem zawijam w folię aluminiową pojedynczego ziemniaka z masłem, cebulą i solą, wrzucam go prosto w żar i po 30-60 minutach mam pysznego, parującego ziemniaka.

Jeżeli masz mąkę, to możesz ugnieść z niej ciasto i owinąć je wokoło patyka, a patyk postawić przy ogniu. Ciasto tym sposobem upiecze się bez żadnych dodatkowych naczyń.

Ognisko ma jednak swoją cenę. Ogień potrafi wymknąć się spod kontroli szybciej, niż myślisz. Sam byłem kiedyś świadkiem, jak od niewielkiego płomyczka dosłownie w kilka chwil zajęło się całe, sporej wielkości wzgórze pokryte suchą trawą. W jednej chwili było to małe ognisko, a 30 sekund później przeistoczyło się w pożar nie do opanowania, nad którym już nie było żadnej kontroli. Kuchenka postawiona w suchej trawie potrafi zrobić dokładnie to samo.

Czad i ogień w namiocie

W namiocie nie gotuj i nie grzej się kuchenką. Nieważne, czy to gaz, spirytus, benzyna, tabletki czy drewno. Czad, czyli tlenek węgla, jest bezbarwny i bezwonny i powstaje między innymi przy niepełnym spalaniu butanu i propanu, czyli tego, co masz w kartuszu¹⁷.

W marcu 1999 roku w amerykańskim stanie Georgia w zapiętym namiocie znaleziono martwych mężczyznę i troje dzieci, a w środku wciąż paliła się kuchenka na propan¹⁸. Uchylenie wejścia czy okienek w namiocie nie wystarcza, żeby czad z takiej kuchenki się nie gromadził.

W mieszkaniu podczas blackoutu jest tak samo. Zwykłą turystyczną kuchenkę na kartusze odpalasz na zewnątrz, jak grill.

Jeśli przy kuchence zaczyna Cię boleć głowa albo robi Ci się niedobrze, zgaś ją i natychmiast wyjdź na świeże powietrze. Kogoś, kto źle się czuje, wyprowadź na zewnątrz, poluzuj mu ubranie i wezwij pomoc¹⁹.

Ile paliwa na 72 godziny?

Policzmy. Na 72 godziny potrzebujesz co najmniej 9 l wody na osobę (3 l na dobę). Załóżmy najgorszy przypadek. Całą tę wodę musisz przegotować.

Na gazie z kartusza 227 g zagotujesz około 16 l wody¹, czyli na litr idzie mniej więcej 14 g gazu (227 : 16). Na 9 l to około 130 g. Jeden kartusz z zapasem, prawda? Tyle że to wynik z dobrych warunków. W teście, który opisałem wyżej, przy około -4°C to samo gotowanie trwało prawie pięć razy dłużej niż przy +7°C⁵.

Na spirytusie jedno napełnienie, około 100 ml, pali się około 25 minut, a litr wody gotuje się około 10 minut², czyli na litr idzie około 40 ml. Na 9 l to około 360 ml spirytusu, czyli ponad jedna trzecia litra, i to w dobrych warunkach.

Jeśli na puszce fasoli jest napisane, że należy podgrzewać ją przez pół godziny, a Ty masz paliwa tylko na 15 minut, to będziesz musiał się zadowolić niedogotowanym jedzeniem lub pozostać głodnym. Paliwo licz z zapasem, a na mróz i wiatr z dużym zapasem.

Co włożyłbym do plecaka ewakuacyjnego?

Moim zdaniem w plecaku na 72 godziny wygrywa to, co polecałem od początku, czyli minipalnik gazowy na kartusz, taki jak PocketRocket 2⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie. Jest lekki, gotuje szybko, nie trzeba przy nim nic pompować ani dokładać i odpalisz go w deszczu. Ma jednak jedną poważną wadę. Jesteś uzależniony od kartuszy, których w kryzysie nie dokupisz, a na mrozie gaz słabnie.

Dlatego do palnika i kartusza z mieszanką izobutanu i propanu⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie dorzuciłbym składany stojak i kilka tabletek paliwa stałego⁠ Sklep Amazon, link partnerski, otworzy się w nowej karcie. Sześć takich tabletek to mniej niż 100 g, latami leżą w plecaku bez szkody i nie obchodzi ich, czy kartusz złapał mróz. Gdy gaz zawiedzie, wciąż zagotujesz kubek wody. Do tego zapałki i zapalniczka, każde w wodoszczelnym opakowaniu. Sam na wędrówkach mam na ogół przy sobie przynajmniej jedno i drugie, bo gdy jedno zawiedzie, mogę użyć drugiego. Zapasowe źródło ognia waży mniej niż zapasowa kuchenka.

To kompromis między wagą a niezależnością od paliwa. Kuchenka wielopaliwowa daje Ci więcej swobody, bo spali to, co trzymasz w garażu, ale waży więcej i wymaga wprawy. Kuchenka na drewno uwalnia Cię od noszenia paliwa, za to jest wolniejsza, kapryśna w deszczu i mało przydatna w mieście. Jeśli mieszkasz na wsi albo blisko lasu i planujesz zostać w terenie dłużej, kuchenka na drewno ma sens. Ale plecak ewakuacyjny ma Cię przenieść przez 72 godziny, a nie przez zimę w Bieszczadach 😉

Jeszcze jedno. Kuchenkę wypróbuj, zanim będzie potrzebna. Zagotuj na niej wodę w mroźny poranek na działce albo na biwaku i sprawdź, ile to trwa i ile gazu ubyło z kartusza. Lepiej przekonać się teraz niż w lesie, w deszczu i z pustym brzuchem.

Gdybym miał to wszystko zamknąć w jednym zdaniu: lekki palnik gazowy na co dzień, tabletki i zapałki na czarną godzinę, a ognisko wtedy, gdy masz czas i suche drewno. Nie twierdzę, że to jedyny słuszny wybór. Twój plecak, Twoje plecy, Twoje życie 🙂

A Ty na czym gotujesz w terenie? Masz kuchenkę, która przetrwała z Tobą mróz albo ulewę, a może taką, która zawiodła w najgorszym momencie? Daj mi o tym znać w komentarzu. Czytam wszystkie komentarze i na większość odpowiadam.

Do zobaczenia na szlaku!

Źródła

1. MSR (Cascade Designs), „PocketRocket 2 Stove”: cascadedesigns.com/products/pocketrocket-2-stove
2. Trangia, „The Handbook 2021” (PDF): trangia.se/wp-content/uploads/2021/09/The_Handbook_2021.pdf
3. MSR (Cascade Designs), „The Ins and Outs of Canister Fuels”: cascadedesigns.com/blogs/msr-gear-guides/ins-outs-canister-fuels
4. Appalachian Mountain Club, „Why Does My Canister Stove Fail in Cold Weather?”: outdoors.org/resources/amc-outdoors/outdoor-resources/why-does-my-canister-stove-fail-in-cold-weather
5. Backpacking Light, Jerry Adams, „Evaporative Heat Loss in Upright Canister Stoves” (2017): backpackinglight.com/evaporative-heat-loss-in-upright-canister-stoves
6. Backpacking Light, „Canister Stove Fuel Warming Techniques”: backpackinglight.com/canister-stove-fuel-warming-techniques
7. MSR (Cascade Designs), „WindBurner Personal Stove System”: cascadedesigns.com/products/windburner-personal-stove-system
8. MSR (Cascade Designs), „WhisperLite International Stove”: cascadedesigns.com/products/whisperlite-international-stove
9. MSR (Cascade Designs), „Liquid Fuel Stoves 101: Choosing the Right Fuel for Your Liquid Fuel Stove”: cascadedesigns.com/blogs/msr-gear-guides/liquid-fuel-stoves-101-choosing-the-right-fuel-for-your-liquid-fuel-stove
10. Appalachian Mountain Club, „Pros and Cons of Alcohol Stoves”: outdoors.org/resources/amc-outdoors/outdoor-resources/pros-and-cons-of-alcohol-stoves
11. Trangia, „Guide - Spirit burner”: trangia.se/en/support/guides/all-about-our-burners/guide-spirit-burner
12. ORLEN OIL, „Karta charakterystyki: Denaturat 92% obj.” (PDF): orlen.pl/…/PDS_denaturat.pdf
13. Esbit, „Solid fuel”: esbit.de/en/pages/solid-fuel
14. Vargo Outdoors, „Hexagon Backpacking Wood Stove”: vargooutdoors.com/collections/stoves/products/hexagon-backpacking-wood-stove
15. BioLite, „CampStove 2+”: bioliteenergy.com/products/campstove-2-plus
16. CleverHiker, Brett Kretzer, „Solo Stove Lite Review” (2024): cleverhiker.com/camping/solo-stove-lite-review
17. MSWiA, „Zatrucie czadem”: gov.pl/web/mswia/zatrucie-czadem
18. CDC, MMWR, „Carbon Monoxide Poisoning Deaths Associated with Camping - Georgia, March 1999”: cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4832a1.htm
19. Komenda Wojewódzka PSP w Gdańsku, „Tlenek węgla (czad)”: gov.pl/web/kwpsp-gdansk/tlenek-wegla-czad